เมื่อคำสั่งด่วนที่สุดของผู้นำรัฐบาลไทยถูกส่งตรงไปยังคณะกรรมการกำหนดเป้าหมายและนโยบายกำลังคนภาครัฐ เพื่อให้ศึกษาการนำเทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) เข้ามาทดแทนมนุษย์ในระบบราชการ แรงสั่นสะเทือนครั้งใหญ่จึงเกิดขึ้นกับโครงสร้างภาครัฐไทยที่แบกรับงบประมาณรายจ่ายประจำด้านบุคลากรสูงเกินกว่า 820,000 ล้านบาทต่อปี ท่ามกลางกระแสการปฏิรูประบบราชการ สายตาของนักยุทธศาสตร์ทั่วโลกจึงจับจ้องไปที่ "เอสโตเนีย" (Estonia) ประเทศต้นแบบรัฐบาลดิจิทัลระดับโลกที่สามารถสร้างระบบราชการไร้คน และใช้ AI อนุมัติเอกสารแทนมนุษย์ได้สูงถึง 99%
เมื่อ e-Estonia เปลี่ยนงานธุรการให้เป็นระบบอัตโนมัติ
อุปสรรคเรื้อรังของระบบราชการดั้งเดิมคือขั้นตอนเอกสารกระดาษที่ซ้ำซ้อน การใช้ดุลพินิจของเจ้าหน้าที่ และภาระงบประมาณเงินเดือนข้าราชการที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องทุกปี แต่เอสโตเนีย ประเทศขนาดเล็กในยุโรปเหนือที่มีประชากรราว 1.3 ล้านคน ได้ทลายข้อจำกัดเหล่านี้อย่างสิ้นเชิงด้วยโครงการ "e-Estonia"
หัวใจสำคัญของความสำเร็จนี้คือทางหลวงข้อมูลกลางกระจายศูนย์ "X-Road" ที่เชื่อมฐานข้อมูลของทุกหน่วยงานรัฐเข้าด้วยกันอย่างปลอดภัย ควบคู่ไปกับบัตรประชาชนดิจิทัลและลายมือชื่อดิจิทัลที่มีผลผูกพันตามกฎหมาย 100% ส่งผลให้พลเมืองสามารถทำธุรกรรม ลงนามสัญญา หรือเข้าถึงบริการรัฐได้ผ่านสมาร์ตโฟน โดยมีระบบเครือข่ายปัญญาประดิษฐ์อัจฉริยะ "Bürokratt" ทำหน้าที่ตรวจสอบ คัดกรอง และอนุมัติเอกสารแทนข้าราชการมนุษย์ในงานธุรการพื้นฐานได้เกือบทั้งหมด ประเทศนี้จึงไม่จำเป็นต้องเปิดรับสมัครข้าราชการในตำแหน่งเสมียนหรือเจ้าหน้าที่ธุรการใหม่อีกต่อไป
เจาะลึก 4 ขั้นตอน พิมพ์เขียวปฏิรูปราชการสู่ "รัฐบาลไร้คน"
จากการถอดบทเรียนความสำเร็จของเอสโตเนีย สู่โรดแมปเชิงยุทธศาสตร์ในการปรับใช้กับระบบราชการ มี 4 เฟสสำคัญดังนี้
1. การทำลายไซโลข้อมูลด้วยสถาปัตยกรรมกลาง (Data Integration) บังคับใช้กฎหมายเชื่อมโยงฐานข้อมูลของทุกกระทรวงเข้าด้วยกันผ่านระบบทางหลวงข้อมูลกระจายศูนย์ ตัดขาดการใช้เอกสารกระดาษซ้ำซ้อน
2. ผ่านกฎหมายรองรับการอนุมัติโดยอัลกอริทึม (Algorithmic Decision) แก้ไขระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน ให้การตัดสินใจและอนุมัติธุรกรรมพื้นฐานโดย AI มีผลผูกพันทางกฎหมายอย่างถูกต้อง
3. ปรับหลักเกณฑ์เกษียณอายุก่อนกำหนด (Early Retirement) คิกออฟมาตรการเกษียณอายุก่อนกำหนดสำหรับกลุ่มงานธุรการ โดยยุบตำแหน่งงานถาวรและนำระบบ AI เข้ามาสวมแทนที่ทันทีโดยไม่รับอัตรากำลังใหม่
4. ยกระดับข้าราชการสู่ผู้ควบคุมระบบ AI (Upskilling) ปรับบทบาทข้าราชการมนุษย์จากการคีย์ข้อมูลและปั๊มตรายาง ไปเป็นผู้ตรวจสอบสถาปัตยกรรมเทคโนโลยีและดูแลด้านจริยธรรมของ AI
ทัศนะและบทสรุปเชิงยุทธศาสตร์
รายงานบทวิเคราะห์เชิงโครงสร้างได้สะท้อนถึงแก่นแท้ของการนำเทคโนโลยี AI มาปรับใช้ในภาครัฐไว้อย่างชัดเจน
"การนำ AI มาใช้เพื่อลดคนทำงานภาครัฐ ไม่ใช่การทอดทิ้งข้าราชการมนุษย์ แต่เป็นการปลดปล่อยข้าราชการจากการจมอยู่กับกองเอกสารและงานธุรการที่ซ้ำซ้อน เพื่อให้พวกเขาสามารถนำศักยภาพความเป็นมนุษย์ไปใช้ในงานเชิงกลยุทธ์ การพัฒนาพื้นที่ และการดูแลประชาชนในมิติที่ซับซ้อนซึ่งเทคโนโลยีไม่สามารถทำแทนได้ บทเรียนความสำเร็จจากเอสโตเนียพิ
โมเดลรัฐบาลไร้คนของเอสโตเนียเป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ว่า การนำปัญญาประดิษฐ์มาประยุกต์ใช้ในภาครัฐช่วยเพิ่มความเร็ว ความโปร่งใส และลดการใช้ดุลพินิจอันนำไปสู่การทุจริตได้อย่างมีประสิทธิภาพ
การเปลี่ยนผ่านของเอสโตเนียจึงเป็นบทเรียนสำคัญสำหรับประเทศไทยในการเร่งวางโครงสร้างพื้นฐานข้อมูลกลาง ปรับข้อกฎหมายให้ทันสมัย และยกระดับศักยภาพบุคลากร เพื่อย้ายทรัพยากรจากการจ่ายเงินเดือนงานธุรการ ไปสู่การพัฒนาประเทศในมิติอื่นได้อย่างยั่งยืน
ที่มาของข้อมูล : การวิเคราะห์โมเดลรัฐบาลดิจิทัล e-Estonia โดย PPTV Online (PPTVHD36)